16 Anja despues di e transishon: Preguntanan ku ainda no tin kontesta
16 anja despues di e transishon disputá di Boneiru pa bira un entidat públiko den Hulanda, riba 10 di òktober 2010, preguntanan fundamental ta keda sin kontesta tokante konsentimentu demokrátiko, derechonan humano, desigualdat ekonómiko, identidat kultural i e derecho di e pueblo di Boneiru pa determiná su propio futuro.
E promesa di un mihó bida pa medio di vínkulo mas estrecho ku Hulanda mester ser evaluá segun e eksperensianan real di e pueblo. E oumento di gastunan di bida, e preshon riba bibienda, akseso na servisio esensial, protekshon di Papiamentu i di identidat kultural, huntu ku influensia limitá riba desishonnan ku ta afektá Boneiru, ta sigui lanta pregunta tokante si e transishon a duna loke e pueblo tabata spera.
E advertensia di 2010 i e Referèndum
Riba 7 di òktober 2010, James Finies a manda un karta di advertensia i opheshon na e gezaghèber di e tempu ey, Glenn Thode, i na otro outoridatnan Hulandes i gobierno lokal I Antiano. E preokupashonnan ku e a lanta e tempu ei ta keda relevante te dia di awe.
E referèndum di desèmber 2010 a registrá 2.879 voto kontra e status di Boneiru komo entidat públiko bou di Artíkulo 134 di Konstitushon Hulandes, kompará ku 391 voto na fabor. E nivel di partisipashon minimo eksigí no a ser alkansá. No opstante e echo, e gobièrnu i e konseho insular di e tempu ey tabata tin e poder pa por a rekonosé e rechazo komo un ekspreshon legítimo di pueblo I no a hasie I esaki ta keda un kapítulo kontroversial den historia politiko I konstitushonal di Boneiru.
Tin tambe pregunta ku ainda no tin kontesta tokante e raport final di e observadó elektoral di Nashonan Uni ku a bishitá Boneiru durante e referèndum. A pesar di petishonan posterior, gobiernu Hulandes no a pone esaki disponibel públikamente.
222 Dia di Protesta i e Referèndum di 2015
Despues di 222 dia di protesta kontinuo, di dia i di anochi, ku e eksigensia pa tene un otro referèndum, finalmente a yega na un akuerdo pa tene e referendum.
Riba 18 di desèmber 2015, boneirianonan a ekspresá di nobo nan desatisfakshon ku e relashon konstitushonal. Di e 7.689 voto válido, 5.040 — aproximadamente 65,55% — a vota “No” I a rechasa e status impone na 2010, miéntras ku 2.649 a vota “Sí”. E Konseho Insular a aprobá e resultado unánimemente komo un desishon demokrátiko legal di e pueblo. Sin embargo, segun mi opinion, e falta di kambio signifikativo a representá un otro falta di rèspèt pa e boluntat I desishon demokrátiko di e pueblo di Bonaire.
E kambio i ankramentu Konstitushonal di 2017 – Kontra e boluntad I desishon demokratiko ekpresa di e pueblo Boneriano
A pesar di e preokupashonnan ku no a ser resolvé despues di tur dos referèndum, un otro kambio konstitushonal a drenta na vigor riba 17 di novèmber 2017. Hulanda a introdusí Artíkulo 132a, inkorporando Bonaire, Sint Eustatius i Saba den su Konstitushon komo entidatnan públiko. Esaki a sosodé kontra e boluntad I desishonan demokratiko di e pueblo Boneriano.
Segun mi opinion, e lidernan polítiko di Boneiru ku ta mesunan di awor un biaha mas a aseptá un integrashon konstitushonal mas profundo sin un mandato direkto di e pueblo. Ku esei, nan a ignorá i traishoná e rechazo demokrátiko ekspresá pa e pueblo na 2010 i 2015, i a debilitá e derecho di boneirianonan pa disidí riba e status konstitushonal di Boneiru.
Kiko e generashon hóben ta bisa nos?
Un hóben boneiriano resientemente a kuestiona si e pueblo na 2010 tabata komprondé kompletamente e konsekuensianan di e transishon. Hopi hende tabata spera miho salario, un nivel di bida mas haltu i servisionan esensial di mihó kalidat. Sin embargo, preokupashonnan ta sigui eksistí tokante kontrol lokal, gastunan di bida ku ta subi, entrada di famianan i e dominio kresiente di Hulandes den enseñansa, a kosto di Papiamentu i di nos identidat kultural.
Un areglo konstitushonal no mester ser huzgá solamente pa su promesanan, sino tambe pa e impakto ku e tin riba e pueblo.
Boneiru tin mester di desaroyo, ku por sierto ta derecho di e pueblo, pero no a kosto di e derecho di e pueblo di Boneiru pa determiná su propio futuro, protehá su identidat kultural òf partisipá den asuntonan públiko. Kuido di salú, edukashon, protekshon sosial i oportunidatnan ekonómiko no ta fabor ku ta hasi e pueblo. Nan ta asuntunan fundamental di derechonan humano bou di normanan internashonal ku Hulanda a komprometé su mes na kumpli kuné.
James Finies i BHRO ta trese e preokupashonnan di Boneiru na Nashonan Uni
Durante e evaluashon di Hulanda pa e Komité di Nashonan Uni tokante Derechonan Ekonómiko, Sosial i Kultural (CESCR) na Geneva, na setèmbèr 2025, BHRO a entregá un raport direktamente na presidenta di e Komité, Embahadora Preeti Saran, i na e raporteur, Julieta Rossi, riba 17 di septèmbèr. Miembronan di e Komité a formulá preguntanan tokante kuido di salú, adaptashon kultural, konsultashon, respet pa kriensanan kultural I religioso, derecho di determina nan propio asuntonan i e protekshon di e idioma nativo di Boneiru i su identidat kultural den enseñansa.
E observashonnan final di e Komité a ekspresá preokupashon tokante e informashon limitá riba derechonan ekonómiko, sosial i kultural na Boneiru, Sint Eustatius i Saba. Hulanda mester splika kon e ta bai atendé e preokupashonnan aki. Integrashon konstitushonal so no ta garantisá ku derechonan igual ta bira realidat den práktika.
E yamada pa transparensia, responsabilidat i rendishon di kuenta internashonal.
Riba 10 di yüni 2026, Bahama a avansa un inisiativa den e proseso di Asamblea General di Nashonan Uni pa sostené e proyekto di resolushon di bolbe inkluí Boneiru den e lista di Territorionan Sin Propio Gobernashon. Esaki a trese e kaso di Boneiru dilanti di e Estadonan Miembro di Nashonan Uni i henter mundo i a lanta preguntanan fundamental tokante su status, outogobernansa i derecho pa determiná su propio futuro polítiko.
Kapítulo XI, Artíkulo 73 di Karta di Nashonan Uni ta trata e responsabilidatnan di e podernan ku ta administrá teritorionan, ora e pueblonan di e teritorio ey ahinda no a alkansá un grado kompleto di outogobernansa. E derecho di boneirianonan pa determiná nan propio futuro polítiko ta ser rekonosé tambe den Artíkulo 1 di tantu e Pakto Internashonal di Derechonan Sivil i Polítiko (ICCPR) komo e Pakto Internashonal di Derechonan Ekonómiko, Sosial i Kultural (ICESCR).
Bolbe inkluí I pone Boneiru riba e lista di Nashonan Uni lo provee un kuadro pa transparensia, responsabilisashon i rendishon di kuenta internashonal i skrutinashon internashonal renobá riba e responsabilidatnan di Hulanda, e status polítiko di Boneiru i su desaroyo.
16 anja Despues: Preguntanan di Hustisia i e derecho di Bonerianonan pa determiná nan propio futuro polítiko ta keda
16 anja despues di 10-10-10, e preguntanan ta keda: Unda e raport di e observadó elektoral di Nashonan Uni di referendum di 2010 ta? Kua akshon lo tuma lugá pa atendé e preokupashonnan di derechonan humano na Boneiru? Kon lo protehá Papiamentu i identidat kultural? I ki ora bonerianonan lo haña un bos signifikativo den e desishon tokante nan futuro?
Bonerianonan meresé mas ku promesa. Nan meresé transparensia, protekshon igual di nan derechonan, rèspèt pa nan identidat i partisipashon genuino den desishonnan ku ta afektá nan bida.
E eksigensia ta pa hustisia, transparensia, responsabilidat i rendishon di kuenta, i pa un futuro den kua e pueblo di Boneiru tin un bos signifikativo i legítimo den determinashon di su propio destino.
FUENTE: JAMES FINIES


GIPHY App Key not set. Please check settings